تا اینجا چند قدم مهم در یادگیری حسابداری برداشته‌ایم.
ابتدا فهمیدیم حسابداری چیست. بعد با دارایی، بدهی و سرمایه آشنا شدیم و یاد گرفتیم که این سه مفهوم با معادله حسابداری به هم مرتبط هستند:
دارایی = بدهی + سرمایه
در درس قبلی نیز دیدیم که رویدادهای مالی مختلف می‌توانند داراییها، بدهیها و سرمایه یک واحد اقتصادی را تغییر دهند.
حالا فرض کنید چندین رویداد مالی در یک کسب‌وکار اتفاق افتاده و می‌خواهیم در یک تاریخ مشخص بدانیم:
واحد اقتصادی چه دارایی‌هایی دارد؟
چقدر بدهی دارد؟
سرمایه مالک چقدر است؟
و به‌طور کلی وضعیت مالی آن چگونه است؟
برای پاسخ به چنین سؤال‌هایی به یکی از گزارش‌های مهم حسابداری می‌رسیم:
ترازنامه.
در منبع این مقاله، ترازنامه یکی از گزارش‌های مهم حسابداری معرفی شده است که اجزای معادله حسابداری را نشان میدهد و تصویری از وضعیت مالی یک واحد اقتصادی در یک زمان معین ارائه میکند. به ترازنامه «صورت وضعیت مالی» نیز گفته شده است.
پس اگر بخواهیم تعریف ساده‌ای داشته باشیم:
ترازنامه گزارشی است که وضعیت داراییها، بدهیها و سرمایه یک واحد اقتصادی را در یک تاریخ مشخص نشان میدهد.
در ادامه دقیق‌تر می‌بینیم این تعریف چه معنایی دارد و چگونه می‌توان یک ترازنامه ساده تهیه کرد.
برای پاسخ کامل به سؤال ترازنامه چیست، ابتدا اجزای اصلی این گزارش را می‌شناسیم و سپس نحوه تهیه آن را با یک مثال ساده بررسی می‌کنیم.
ترازنامه چیست و چه چیزی را نشان میدهد؟
فرض کنید امروز بخواهیم وضعیت مالی یک مؤسسه را بررسی کنیم.
ممکن است مؤسسه مواردی مثل وجه نقد، حساب‌های دریافتنی، ملزومات و تجهیزات داشته باشد.
از طرف دیگر ممکن است بابت خریدهای قبلی بدهکار باشد یا وامی برای بازپرداخت داشته باشد.
همچنین بخشی از حقوق مالی نسبت به دارایی‌های واحد متعلق به مالک است که آن را در قالب سرمایه می‌شناسیم.
ترازنامه این اطلاعات را کنار هم قرار میدهد تا بتوانیم تصویر منظم‌تری از وضعیت مالی واحد اقتصادی داشته باشیم.
تعریف کتاب نیز دقیقاً بر همین موضوع تأکید دارد: ترازنامه صورت یا گزارشی است که وضعیت داراییها، بدهیها و سرمایه مالک یا مالکان یک واحد اقتصادی را در یک تاریخ معین نشان میدهد.
عبارت «در یک تاریخ معین» اهمیت زیادی دارد.
چرا تاریخ ترازنامه مهم است؟
فرض کنید در ترازنامه یک مؤسسه نوشته شده باشد:
وجه نقد: ۲۰۰ میلیون تومان.
این عدد مربوط به چه زمانی است؟
امروز؟
ماه گذشته؟
ابتدای سال؟
بدون دانستن تاریخ، اطلاعات کامل نیست.
برای درک بهتر اینکه ترازنامه چیست، باید بدانیم این گزارش وضعیت مالی واحد اقتصادی را در یک تاریخ معین نشان میدهد، نه در طول یک دوره.
چون وضعیت داراییها و بدهیهای یک واحد اقتصادی می‌تواند با وقوع رویدادهای مالی تغییر کند.
مثلاً امروز ممکن است مؤسسه ۲۰۰ میلیون تومان وجه نقد داشته باشد و چند روز بعد بخشی از آن را برای خرید تجهیزات پرداخت کند.
به همین دلیل، ترازنامه وضعیت مالی را در یک تاریخ مشخص نشان میدهد.
در نمونه کتاب نیز ترازنامه با یک تاریخ معین تهیه شده و تاریخ به‌عنوان یکی از اجزای عنوان گزارش درج شده است.
پس وقتی ترازنامه را می‌خوانیم، باید بدانیم ارقام آن مربوط به چه تاریخی هستند.
چه چیزهایی در ترازنامه قرار می‌گیرند؟
اگر مقاله مربوط به معادله حسابداری را خوانده باشید، پاسخ این سؤال تا حد زیادی روشن است.
ترازنامه بر پایه همان سه جزء اصلی معادله حسابداری تهیه میشود:
داراییها
بدهیها
سرمایه
کتاب نیز توضیح میدهد که برای تهیه ترازنامه می‌توان از اطلاعات معادله حسابداری استفاده کرد و در واقع اجزای معادله حسابداری، مبنای تهیه این گزارش هستند.
پس همان رابطه‌ای که قبلاً یاد گرفتیم:
دارایی = بدهی + سرمایه
حالا قرار است به شکل یک گزارش منظم نمایش داده شود.
اگر بخواهیم بدانیم اجزای ترازنامه چیست، باید به سه بخش اصلی آن یعنی داراییها، بدهیها و سرمایه توجه کنیم.
ارتباط ترازنامه با معادله حسابداری چیست؟
این ارتباط را با یک مثال ساده بررسی کنیم.
فرض کنید در پایان یک روز، وضعیت یک مؤسسه به شکل زیر باشد:
داراییها: ۷۰۰ میلیون تومان
بدهیها: ۲۰۰ میلیون تومان
سرمایه: ۵۰۰ میلیون تومان
معادله حسابداری برقرار است:
۷۰۰ = ۲۰۰ + ۵۰۰
در ترازنامه نیز همین اطلاعات نمایش داده میشوند.
یک طرف، دارایی‌های مؤسسه را داریم.
در طرف دیگر، بدهی و سرمایه قرار می‌گیرند.
بنابراین اگر اطلاعات به‌درستی تهیه شده باشند، مجموع داراییها باید با مجموع بدهیها و سرمایه برابر باشد.
کتاب نیز تأکید میکند که ترازنامه بر معادله حسابداری منطبق است و به همین دلیل بین مجموع داراییها و مجموع بدهیها و سرمایه توازن وجود دارد.
این همان دلیلی است که نام «ترازنامه» برایمان قابل‌فهم‌تر میشود:
دو طرف گزارش باید با یکدیگر تراز باشند.
برای پاسخ به سؤال ترازنامه چیست، شناخت معادله حسابداری ضروری است؛ زیرا ترازنامه بر اساس رابطه میان داراییها، بدهیها و سرمایه تهیه میشود.
شکل ساده ترازنامه چگونه است؟
کتاب توضیح میدهد که ترازنامه می‌تواند در شکل‌های مختلف تهیه شود و یکی از شکل‌های رایج، ساختاری است که در یک سمت داراییها و در سمت دیگر بدهیها و سرمایه قرار می‌گیرند.
برای آموزش اولیه، می‌توانیم آن را به‌صورت ساده زیر تصور کنیم:
| داراییها | مبلغ | بدهیها و سرمایه | مبلغ |
| وجه نقد | ۲۵۰ | حساب‌های پرداختنی | ۱۰۰ |
| حساب‌های دریافتنی | ۵۰ | وام پرداختنی | ۱۵۰ |
| ملزومات | ۳۰ | سرمایه | ۴۰۰ |
| تجهیزات | ۳۲۰ | ||
| جمع داراییها | ۶۵۰ | جمع بدهیها و سرمایه | ۶۵۰ |
اعداد این مثال فرضی هستند، اما منطق جدول همان رابطه‌ای است که در منبع توضیح داده شده است:
دارایی = بدهی + سرمایه
حالا بیایید بخش‌های یک ترازنامه را دقیق‌تر بررسی کنیم.
عنوان ترازنامه شامل چه اطلاعاتی است؟
یکی از نکات کاربردی فصل دوم این است که صرفاً اعداد داخل ترازنامه مهم نیستند.
عنوان گزارش نیز باید اطلاعات مشخصی داشته باشد.
اگر می‌خواهیم بدانیم عنوان ترازنامه چیست و چگونه نوشته میشود، باید نام واحد اقتصادی، نام گزارش و تاریخ تهیه آن را مشخص کنیم.
طبق منبع، عنوان ترازنامه شامل این موارد است:
نام واحد اقتصادی
نام گزارش مالی
تاریخ گزارش
مثلاً اگر بخواهیم برای یک مؤسسه فرضی ترازنامه تهیه کنیم، بالای گزارش می‌توانیم بنویسیم:
مؤسسه خدماتی آریا
ترازنامه
به تاریخ ۳۰ آذر ۱۴۰۵
با همین سه خط، خواننده متوجه میشود:
گزارش مربوط به کدام واحد اقتصادی است،
چه گزارشی را مشاهده میکند،
و وضعیت مالی مربوط به چه تاریخی است.
این جزئیات ساده به خوانایی و معنی‌دارشدن گزارش کمک می‌کنند.
واحد اندازه‌گیری در ترازنامه
اعداد مالی باید با یک واحد مشخص بیان شوند.
کتاب اشاره میکند که در حسابداری، واحد اندازه‌گیری رویدادهای مالی، پول رایج است و معمولاً واحد پول در ترازنامه نیز درج میشود.
مثلاً ممکن است در بالای گزارش نوشته شود:
ارقام به ریال
در نتیجه اگر مقابل وجه نقد عدد ۵۰۰,۰۰۰ نوشته شده باشد، خواننده می‌داند این عدد بر حسب چه واحدی بیان شده است.
در مثال‌های آموزشی خودمان هم بهتر است همیشه واحد مبلغ را مشخص کنیم تا ابهامی ایجاد نشود.
داراییها در ترازنامه چگونه نمایش داده میشوند؟
در یک واحد اقتصادی ممکن است دارایی‌های مختلفی وجود داشته باشد.
مثلاً:
وجه نقد، حساب‌های دریافتنی، ملزومات، زمین، ساختمان یا تجهیزات.
در ترازنامه این داراییها در بخش داراییها نوشته میشوند.
برای درک اینکه نقش داراییها در ترازنامه چیست، باید توجه کنیم این بخش منابع اقتصادی واحد تجاری را در تاریخ گزارش نشان میدهد.
اما ترتیب آن‌ها کاملاً تصادفی نیست.
کتاب توضیح میدهد دارایی‌هایی که در جریان عادی فعالیت زودتر به وجه نقد تبدیل میشوند یا برای به‌دست‌آوردن وجه نقد مورد استفاده قرار می‌گیرند، زودتر نوشته میشوند و سایر داراییها در ردیف‌های بعدی قرار می‌گیرند.
برای مخاطب مبتدی، نکته اصلی در این مرحله این است:
داراییها در ترازنامه به شکلی منظم و با ترتیب مشخص ارائه میشوند؛ نه اینکه نام داراییها به‌صورت اتفاقی پشت سر هم نوشته شود.
جزئیات طبقه‌بندی‌های پیشرفته‌تر را می‌توانیم در مراحل بعدی آموزش بررسی کنیم.
بدهیها در ترازنامه چگونه نوشته میشوند؟
طرف دیگر گزارش شامل بدهیها و سرمایه است.
واحد اقتصادی ممکن است بدهیهای مختلفی داشته باشد.
مثلاً:
حساب‌های پرداختنی
یا وام پرداختنی.
منبع توضیح میدهد بدهیهای مختلف واحد اقتصادی در ترازنامه با توجه به ترتیب سررسید پرداخت نوشته میشوند.
بنابراین همان‌طور که برای داراییها نظم مشخصی وجود دارد، بدهیها نیز بدون ترتیب نوشته نمی‌شوند.
سرمایه در کجای ترازنامه قرار می‌گیرد؟
در ساختاری که کتاب برای آموزش ترازنامه ارائه میکند، داراییها در یک سمت و بدهیها و سرمایه در سمت دیگر قرار می‌گیرند.
سرمایه همان حق مالی مالک نسبت به دارایی‌های واحد اقتصادی است که در درس دوم با آن آشنا شدیم.
بنابراین در کنار بدهیها قرار می‌گیرد تا مجموع حقوق مالی نسبت به دارایی‌های واحد را نشان دهد.
به زبان ساده:
سمت دارایی می‌گوید:
واحد اقتصادی چه منابعی دارد؟
و سمت بدهی و سرمایه نشان میدهد:
حقوق مالی نسبت به این منابع چگونه تأمین شده است؟
چگونه یک ترازنامه ساده تهیه کنیم؟
حالا که فهمیدیم ترازنامه چیست و چه اجزایی دارد، می‌توانیم با استفاده از اطلاعات یک مؤسسه فرضی، مراحل تهیه ترازنامه را تمرین کنیم.
فرض کنید بعد از تجزیه و تحلیل تمام رویدادهای مالی، به اطلاعات زیر رسیده‌ایم:
وجه نقد: ۳۰۰ میلیون تومان
حساب‌های دریافتنی: ۱۰۰ میلیون تومان
ملزومات: ۵۰ میلیون تومان
تجهیزات: ۲۵۰ میلیون تومان
حساب‌های پرداختنی: ۸۰ میلیون تومان
وام پرداختنی: ۱۲۰ میلیون تومان
سرمایه مالک: ۵۰۰ میلیون تومان
اول مجموع داراییها را محاسبه می‌کنیم:
۳۰۰ + ۱۰۰ + ۵۰ + ۲۵۰ = ۷۰۰ میلیون تومان
بعد مجموع بدهیها:
۸۰ + ۱۲۰ = ۲۰۰ میلیون تومان
و سرمایه:
۵۰۰ میلیون تومان
بنابراین:
مجموع بدهیها و سرمایه = ۷۰۰ میلیون تومان
پس رابطه برقرار است:
۷۰۰ = ۲۰۰ + ۵۰۰
حالا می‌توانیم ترازنامه را تنظیم کنیم.
برای اینکه بهتر متوجه شویم ترازنامه چیست و چه ساختاری دارد، در جدول زیر داراییها را در یک سمت و بدهیها و سرمایه را در سمت دیگر قرار داده‌ایم.
نمونه ترازنامه ساده
مؤسسه خدماتی نمونه
ترازنامه
به تاریخ ۳۰ آذر ۱۴۰۵ — ارقام به میلیون تومان
| داراییها | مبلغ | بدهیها و سرمایه | مبلغ |
| وجه نقد | ۳۰۰ | حساب‌های پرداختنی | ۸۰ |
| حساب‌های دریافتنی | ۱۰۰ | وام پرداختنی | ۱۲۰ |
| ملزومات | ۵۰ | سرمایه مالک | ۵۰۰ |
| تجهیزات | ۲۵۰ | ||
| جمع داراییها | ۷۰۰ | جمع بدهیها و سرمایه | ۷۰۰ |
حالا خیلی واضح‌تر می‌توانیم وضعیت مالی این واحد را ببینیم.
داراییها ۷۰۰ میلیون تومان هستند.
۲۰۰ میلیون تومان از حقوق مالی مربوط به بدهی‌هاست.
۵۰۰ میلیون تومان نیز سرمایه مالک است.
و دو طرف ترازنامه برابرند.
چرا جمع دو طرف ترازنامه باید برابر باشد؟
این بخش را نباید صرفاً به‌عنوان یک قانون حفظ کنیم.
دلیل آن همان معادله حسابداری است.
اگر:
دارایی = بدهی + سرمایه
باشد، وقتی این سه جزء را در ترازنامه قرار می‌دهیم نیز باید:
جمع داراییها = جمع بدهیها و سرمایه
باشد.
منبع نیز صراحتاً توضیح میدهد که چون ترازنامه با معادله حسابداری منطبق است، همیشه بین جمع داراییها و جمع بدهیها و سرمایه توازن وجود دارد.
بنابراین اگر در یک تمرین ساده حسابداری دو طرف برابر نباشند، باید اطلاعات و محاسبات را دوباره بررسی کنیم.
اما یک نکته مهم:
برابرشدن دو طرف، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند همه چیز حتماً درست انجام شده است.
در این مقاله فقط در چارچوب منبع درباره ساختار ترازنامه صحبت می‌کنیم و وارد کنترل‌های پیشرفته‌تر نمی‌شویم.
تفاوت معادله حسابداری و ترازنامه چیست؟
این دو مفهوم ارتباط بسیار نزدیکی دارند، اما یکی نیستند.
معادله حسابداری رابطه میان دارایی، بدهی و سرمایه را نشان میدهد:
دارایی = بدهی + سرمایه
اما ترازنامه همین اطلاعات را به شکل یک گزارش حسابداری منظم و در یک تاریخ مشخص ارائه میکند.
به عبارت ساده‌تر:
معادله حسابداری به ما رابطه را نشان میدهد.
ترازنامه همان رابطه را در قالب گزارش وضعیت مالی نمایش میدهد.
کتاب نیز تهیه ترازنامه را بر پایه اطلاعات اجزای معادله حسابداری توضیح میدهد.
تفاوت ترازنامه با تجزیه و تحلیل رویدادهای مالی چیست؟
در مقاله قبلی، هر رویداد را جداگانه بررسی می‌کردیم.
مثلاً می‌گفتیم:
دریافت وام باعث افزایش دارایی و بدهی میشود.
یا خرید نقدی تجهیزات باعث افزایش یک دارایی و کاهش دارایی دیگر میشود.
اما ترازنامه قرار نیست تک‌تک این رویدادها را برای ما تعریف کند.
ترازنامه نتیجه وضعیت موجود را در یک تاریخ مشخص نشان میدهد.
برای مثال ممکن است طی یک ماه ده‌ها رویداد اتفاق افتاده باشد.
بعد از اثر تمام این رویدادها، در پایان ماه می‌خواهیم بدانیم:
موجودی داراییها چقدر است؟
بدهیها چقدرند؟
سرمایه چه مقدار است؟
اینجاست که ترازنامه به کار می‌آید.
در نمونه فصل دوم نیز ابتدا اثر رویدادهای مالی بر معادله حسابداری بررسی میشود و پس از مشخص‌شدن وضعیت نهایی، ترازنامه تهیه میشود.
یک مثال مرحله‌به‌مرحله از رسیدن به ترازنامه
فرض کنید یک مؤسسه فعالیت خود را با این رویداد شروع میکند:
مالک ۴۰۰ میلیون تومان سرمایه وارد مؤسسه میکند.
پس:
دارایی = ۴۰۰
بدهی = صفر
سرمایه = ۴۰۰
بعد مؤسسه ۱۰۰ میلیون تومان وام می‌گیرد.
حالا:
دارایی = ۵۰۰
بدهی = ۱۰۰
سرمایه = ۴۰۰
بعد ۱۵۰ میلیون تومان تجهیزات را به‌صورت نقدی خریداری میکند.
وجه نقد ۱۵۰ میلیون کاهش و تجهیزات ۱۵۰ میلیون افزایش پیدا میکند.
در نتیجه مجموع دارایی هنوز ۵۰۰ میلیون تومان است.
اگر در همین تاریخ بخواهیم وضعیت مؤسسه را گزارش کنیم، می‌توانیم ترازنامه‌ای تهیه کنیم که نشان دهد:
داراییها مجموعاً ۵۰۰ میلیون تومان،
بدهیها ۱۰۰ میلیون تومان
و سرمایه ۴۰۰ میلیون تومان هستند.
این مثال کمک میکند ارتباط سه درس گذشته را کنار هم ببینیم:
رویداد مالی → تغییر معادله حسابداری → وضعیت نهایی → ترازنامه
هنگام تهیه ترازنامه به چه نکاتی توجه کنیم؟
بر اساس فصل دوم، برای تهیه یک ترازنامه ساده چند نکته اساسی داریم:
- در عنوان گزارش، نام واحد اقتصادی، نام ترازنامه و تاریخ مشخص شود.
- واحد اندازه‌گیری ارقام مشخص باشد.
- داراییها با ترتیب مناسب نوشته شوند.
- بدهیها نیز با توجه به ترتیب سررسید ارائه شوند.
- جمع داراییها با جمع بدهیها و سرمایه برابر باشد.
اگر مخاطب همین پنج نکته را به‌درستی بفهمد، برای تهیه یک ترازنامه ساده پایه خوبی دارد.
یک تمرین ساده برای ترازنامه
برای مرور اینکه ترازنامه چیست و چگونه تهیه میشود، تمرین زیر را حل کنید و بررسی کنید که آیا مجموع داراییها با مجموع بدهیها و سرمایه برابر است.
فرض کنید اطلاعات یک واحد اقتصادی به این شکل باشد:
وجه نقد: ۱۸۰ میلیون تومان
حساب‌های دریافتنی: ۷۰ میلیون تومان
ملزومات: ۳۰ میلیون تومان
تجهیزات: ۲۲۰ میلیون تومان
حساب‌های پرداختنی: ۱۰۰ میلیون تومان
وام پرداختنی: ۱۵۰ میلیون تومان
سرمایه: ۲۵۰ میلیون تومان
قبل از ادامه، خودتان بررسی کنید:
مجموع داراییها چقدر است؟
مجموع بدهیها چقدر است؟
آیا ترازنامه متوازن خواهد بود؟
پاسخ تمرین
جمع داراییها:
۱۸۰ + ۷۰ + ۳۰ + ۲۲۰ = ۵۰۰ میلیون تومان
جمع بدهیها:
۱۰۰ + ۱۵۰ = ۲۵۰ میلیون تومان
جمع بدهی و سرمایه:
۲۵۰ + ۲۵۰ = ۵۰۰ میلیون تومان
بنابراین:
دارایی = بدهی + سرمایه
۵۰۰ = ۲۵۰ + ۲۵۰
و ترازنامه متوازن است.
ترازنامه چیست؟ خلاصه نکات مهم این درس
ترازنامه یکی از گزارش‌های حسابداری است که وضعیت مالی یک واحد اقتصادی را در یک تاریخ مشخص نشان میدهد. در این گزارش، داراییها، بدهیها و سرمایه نمایش داده میشوند.
همچنین فهمیدیم که ترازنامه از معادله حسابداری جدا نیست.
رابطه:
دارایی = بدهی + سرمایه
پایه تنظیم ترازنامه است.
به همین دلیل مجموع داراییها باید با مجموع بدهیها و سرمایه برابر باشد.
تا این مرحله از مسیر آموزش، ما توانسته‌ایم:
رویداد مالی را بشناسیم،
اثر آن را بر دارایی، بدهی و سرمایه تحلیل کنیم،
و وضعیت نهایی این اجزا را در قالب ترازنامه نمایش دهیم.
حالا برای ادامه حسابداری باید یک سؤال جدید بپرسیم:
آیا حسابدار برای هر بار بررسی اطلاعات، باید دوباره تمام معادله حسابداری را از اول بنویسد؟
پاسخ ما را به مفهوم بعدی می‌رساند.
قدم بعدی در آموزش حسابداری چیست؟
در یک کسب‌وکار واقعی ممکن است در طول روز تعداد زیادی رویداد مالی اتفاق بیفتد.
اگر بخواهیم برای هر رویداد، هر بار کل معادله حسابداری را دوباره تنظیم کنیم، کار دشوار و غیرعملی میشود.
حسابداری برای حل این مسئله از ابزار مهمی به نام حساب استفاده میکند.
در درس بعدی می‌خواهیم ببینیم:
حساب چیست؟
چرا برای هر دارایی، بدهی یا سرمایه حساب جداگانه ایجاد می‌کنیم؟
حساب T چیست؟
و چرا حساب‌ها دو طرف دارند؟
منبع
کتاب اصول حسابداری (۱)، فصل دوم: معادله حسابداری — بخش ترازنامه
سوالات متداول
کالج حسابداری
